Historie

Wilt u meer weten over de geschiedenis van de gemeente Haren, dan bent u hier aan het goede adres. De geschiedenis maakt een wezenlijk onderdeel uit van het ontstaan van en het huidige Haren. Hoewel de informatie vooral samenvattend van aard is, is dit een prima startpunt. U zult diverse verwijzingen tegenkomen, zodat u zich meer kunt verdiepen in het verleden. Tevens vindt u in het menu aan de linkerkant informatie over het wapen van de gemeente Haren en een uitgebreide literatuurlijst voor verder onderzoek. Hieronder kunt u lezen over de historie van de gemeente Haren. Het is een samenvatting die u leidt van zo'n 4500 jaar geleden tot nu.

Sporen uit vroegere tijden
De vroegste sporen van bewoning op het grondgebied van de huidige gemeente Haren gaan terug tot zo'n 4500 jaar geleden. Archeologische opgravingen legden grafheuvels, een bekergraf en een hunebed bloot. Vondsten van munten en potscherven wijzen op bewoning in de Romeinse tijd en in de middeleeuwen. Die vondsten wijzen er op dat Haren sinds de vroege middeleeuwen al een permanente bewoning kende. Haren, Onnen, Glimmen en Noordlaren waren in die middeleeuwen afzonderlijke buurschappen. Ze maakten samen met andere buurtschappen deel uit van het rechtsgebied Gorecht. Nu vormen de vier dorpen samen de gemeente Haren.

Gorecht
Destijds lagen de nederzettingen Haren, Onnen, Glimmen, Noordlaren, Essen, Hemmen, De Dilgt en Helpman in het hoge gedeelte van het Gorecht. Het Gorecht werd in 1040 door de toenmalige Duitse keizer geschonken aan de bisschop van Utrecht. Deze oefende sindsdien hier zowel het geestelijke als het wereldlijke gezag uit. In 1392 kreeg de stad Groningen het Gorecht voor 100 jaar in pacht. Dit betekende ook dat de Stad vanaf dat moment ook recht sprak en het Gorecht bestuurde. In 1460 kocht de Stad het Gorecht van de toenmalige bisschop.Aan het einde van de zestiende eeuw vormen de stad Groningen en de Ommelanden één provincie, waarvan ook Haren deel uitmaakt.

Religie
Vanaf het moment dat Stad en Ommeland onderdeel waren geworden van de Republiek der Verenigde Nederlanden, mocht hier alleen de gereformeerde religie worden beleden. De uit de dertiende eeuw daterende stenen kerken in Haren en Noordlaren werden aan de eisen van het "vernieuwde" geloof aangepast. Alle zichtbare uitingen van de oude leer moesten verdwijnen. De pastoor van Haren mocht, na een examen voor de Groninger Kerkeraad, zijn geestelijk werk als dominee voortzetten.

Klooster in Essen
In 1215 werd een klooster gesticht in Essen, het Cisterciënzer vrouwenklooster. Dit klooster heeft tot het einde van de zestiende eeuw bestaan. Als gevolg van de reformatie sloot dit rijke klooster in 1594 zijn poorten. Slechts tien overgebleven kloosterzusters mochten blijven en kregen tot hun dood alimentatie uit de provinciale kas.

Onafhankelijkheid
Het staatsbestel van de Republiek bleek aan het einde van de achttiende eeuw niet meer te functioneren. Nadat eerdere pogingen waren mislukt, slaagde men er in 1795 in het oude regime omver te werpen. Het Franse leger hielp hierbij. Na veel tegenwerking van de stad Groningen werd het volk van het Gorecht uiteindelijk in november 1795 voor vrij en onafhankelijk verklaard.Als gevolg van de vorming van de Bataafse Republiek werd een "generaal plan van regering" opgesteld. Dit plan werd gemaakt door een commissie die speciaal voor dit doel werd samengesteld. Het maakte het instellen van een plaatselijk bestuur noodzakelijk. Dat begon haar werkzaamheden in 1798. De latere burgemeester van Haren, H.N. la Clé, die op Voorveld in Harenermolen woonde, nam namens het Gorecht zitting in deze commissie. Na de inlijving bij Frankrijk werden wetgeving en bestuur naar Frans model ingericht.  

Vorming gemeente Haren
In 1811 werden de gemeentegrenzen van Haren vastgesteld. Naast de vier huidige dorpen maakte ook Helpman deel uit van de gemeente Haren. De eerste "maire'" werd H.N. la Clé, die bijgestaan werd door enige assessoren, de latere wethouder. De gemeente telde op dat moment ruim 1.700 inwoners. In 1914 kreeg de gemeente Haren haar gemeentewapen.De eerste grenswijziging dateert van 1884 toen het deel van Haren tussen het Sterrebos en het Helperdiepje met Rijkstoestemming aan de Stad toegewezen werd. Na vijf jaar onderhandelen tussen Haren en de Stad zette ten slotte Koningin Wilhelmina haar handtekening onder een wet die bepaalde dat geheel Helpman tot aan de Esserweg bij de Stad mocht worden ingelijfd. In 1969 vervielen nog kleine stukjes Harens grondgebied in Eelderwolde en Waterhuizen aan de Stad.  

Gemeentehuis
Het gemeentebestuur vergaderde aanvankelijk in het hotel De Jachtwagen aan de Rijksstraatweg, destijds gelegen ter hoogte van de molen De Hoop. In 1886 liet de gemeente een eigen raadhuis bouwen op de hoek van de Meerweg en de Rijksstraatweg. Het kreeg er in de twintigste eeuw nog een verdieping bij, maar in de jaren zeventig bleek het echt te klein. In plaats daarvan werd aan de overkant van de Rijksstraatweg een geheel nieuw raadhuis gebouwd naar het ontwerp van ir. H.P. Thieme. De verhuizing naar de nieuwbouw vond plaats in 1975.  

Werkgelegenheid
Haren is van oorsprong een agrarische gemeente. In de jaren twintig van de vorige eeuw kwamen er in toenemende mate mensen van buiten Haren binnen de gemeentegrenzen wonen. Langzaam maar zeker veranderde de gemeente Haren van een boerendorp in een villadorp en tuinstad. In het begin van de jaren twintig woonden er zo'n vijfduizend Hareners, tegen het einde van de jaren dertig was dat aantal verdubbeld.. Die nieuwe bewoners bestonden onder meer uit gezinnen met een aanzienlijk inkomen, uit renteniers en uit veel oud-Indiëgangers. Tot in de jaren zeventig was de werkgelegenheid in de gemeente Haren relatief gering. Velen hadden werk in de naastgelegen stad Groningen. Vanaf die tijd groeide de werkgelegenheid. Het Biologisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen, het revalidatieziekenhuis Beatrixoord en vervolgens ook de Lijnwerkplaats van de Nederlandse Spoorwegen, het Instituut voor Bodemvruchtbaarheid en het gewasbeschermingsmiddelenconcern AAgrunol brachten veel nieuwe arbeidsplaatsen naar Haren. Inmiddels zijn verschillende van die bedrijven overigens weer uit Haren vertrokken. De talrijke onderwijsvoorzieningen en verpleeg- en zorginrichtingen zijn met wat er aan andere bedrijven bleef in Haren goed voor zo'n zesduizend arbeidsplaatsen. Die mensen wonen trouwens lang niet allemaal in Haren, net zo goed als veel; Hareners buiten hun gemeente werken. Zo is Haren toch een forensengemeente gebleven.  

Wonen en werken in Haren
De ligging op de Hondsrug maakte Haren al vroeg aantrekkelijk als woonplaats voor meestal welgestelde Groningers. Dit werd zichtbaar door de bouw van prachtige buitens, zoals we deze nog steeds kunnen aantreffen langs de Rijksstraatweg. Vooral vanaf 1920 kwam de ontwikkeling van Haren als kwaliteitslocatie goed op gang. Het aantrekkelijke landschap en de ligging vlak bij de stad Groningen waren de belangrijkste oorzaken van deze groei. Toch werd Haren geen buitenwijk van de Stad, maar behield het haar landelijke karakter met boomrijke lanen, die haar de bijnaam "De Groene Parel van het Noorden" opleverde.Een eerste golf nieuwe bewoners kwam in de jaren dertig. Na de Tweede Wereldoorlog, zo vanaf de jaren zestig, ontstond een tweede toeloop naar Haren. Het buiten wonen raakte in. Overigens maken de inwoners ook graag gebruik van de faciliteiten van de zo dichtbij gelegen Stad. Omgekeerd komen de Stadjers ook graag naar Haren. Het centrum met zijn vele winkels en de weekmarkt op vrijdagmiddag en –avond op het Raadhuisplein trekken veel mensen. Haren behoudt zijn aantrekkingskracht door locaties steeds aantrekkelijker te maken. Het Komplan is hier een voorbeeld van.

Harener Historische reeks
Wilt u meer weten over de historie van de gemeente Haren? De Harener Historische Commissie heeft een twaalftal boekjes uitgegeven. Samen vormen zij de Harener Historische Reeks. U kunt in de boekhandel ook diverse andere boeken over de dorpen van Haren verkrijgen. Uiteraard kunt u ook terecht in de bibliotheek. Meer informatie over de boeken en andere naslagwerken vindt u in het hoofdstuk 'Literatuur over de gemeente Haren'.  

Meer informatie
Voor meer informatie over de historie van de Haren kunt u ook terecht bij het Gemeente archief Haren.